يادداشت ويراستار
شنبه سي ام آذر ماه ١٣٨٧ خورشيدي
(٢٠ دسامبر ٢٠٠٨)
اندر حكايت ِ "تنها به قاضي رفتن ِ مُدّعي "، حرف ِ خود را زدن، ناديدهگرفتن ِ درونمايهي ِ يك گفتار در پوشش "نقد" (؟!) و رواداشتن ِ هرگونه اتهام و دشنام بر مخاطب، با لعاب ِ "احترام" (؟!)
در پي ِ نشر ِ يادوارهي ِ زندهياد
رضا ارحام صدر، هنرمند ِ نامدار ِ نمايش و فيلم به قلم ِ اين نگارنده (در
ايرانْشناخت،
اخبار ِ روز و جاهاي ِ ديگر)، آقاي
مسعود لقمان، سردبير ِ
روزنامك با تعبيري ساختگي و نيشْآميز از آن يادكرد كه در يادداشتي با عنوان ِ
پژوهش ِ مُستند دربارهي ِ رويدادي در تاريخ ِ معاصر ِ ايران يا نعل ِ وارونه زدن و تلاش براي ِ ديگرگونهنمايي؟! (
ايرانْشناخت: سهشنبه بيست و ششم آذر ماه ١٣٨٧)، دربارهي ادّعاهاي ِ بهكاربرندهي ِ آن تعبير، روشنگري كردم و گمانميبردم كه او و ياران ِ همْگامش را به ژرفْانديشي دربارهي ِ جزمهاي ِ رسوبكرده در ذهنهاشان، تشويق و رهنموني كرده باشم. امّا اكنون ميبينم كه آقاي
تيرداد بنكدار – يكي از نويسندگان ِ
روزنامك – به صحنه آمدهاست تا آنچه را سردبير در تعبيري كوتاه و – همانا – نادرست و ناروا گفتهبود، در نوشتهاي با عنوان ِ "
به یاد استاد رضا ارحام صدر، ارحام صدر یک هنرمند بود نه یک فعال یا مدّعی سیاسی!" ↓
http://tirdadbonakdar.blogfa.com/post-68.aspxبه خيال ِ خود با شرح و تفصيل و صغرا و كبراچيدن، بازگويد و حرف ِ مشتركشان را بركرسيبنشاند.
نويسندهي ِ "تنها به قاضي رفته"، با اين فرض كه هيچكس يادوارهي ِ نگاشتهي ِ نگارندهي ِ اين سطرها را نخواندهاست و از درونْمايهي ِ آن آگاهي ندارد، با وارونهنماييي ِ باورنكردني و شگفتي، "ظنّ" ِ خود را جايْگزين ِ واقعيّّت ِ آن نوشته كردهاست تا ميداني فراخ براي ِ تاخت و تاز به نگارنده، آمادهكند.
او در همان آغاز ِ سخنش، بهدرستي تأكيدورزيدهاست كه:
"نام شادروان استاد رضا ارحام صدر، همواره بر تارک تاریخ هنر و نمایش این سرزمین خواهد درخشید..." انگار كه نگارندهي ِ يادواره، چيزي جُز اين گفته و حالا اين آقاي ِ دلْسوز به حال ِ "هنر" و "هنرمند"، به جبران ِ مافات پرداخته و اداي ِ دِين كردهباشد!
وي سپس در بخش ِ دوم ِ گفتارش در زير ِ عنوان ِ فرعيي ِ
ارحام صدر یک هنرمند بود نه یک فعّال یا مُدّعی ِ سیاسی! ، آوردهاست:
" ایشان هیچگاه هنر خود را آلوده به خودنماییهای سیاسی نکرد. چه اگر غیر از این بود هیچگاه ارحام صدر، ارحام صدر نمیشد... [او] به نیکی دریافته بود که ریشه مشکلات ما در مناسبات بیمارگونه اجتماعی مان است و شعار سیاسی در این بین هیچ دردی را درمان نمی کند."
امّا، نادانْنمايي ميكند و بهعمدْ نميگويد كه در سرتاسر ِ آن يادواره، هيچ برداشتي خلاف ِ اين به چشم نميخورد و نگارنده،
ارحام صدر را فردي سطحي و سياستْباره و پيرو ِ شور و شعارهاي خياباني و "فعّال" يا "مُدّعيي ِ سياسي" نخواندهاست.
وي، آنگاه از برافروختگيي ِ خود در هنگامي که دیدهاست
"... می خواهند از وجهه و اعتبار این هنرمند فقید بهره برداری سیاسی کنند." سخن بهميانميآورد؛ امّا آشكارا نميگويد كه چه كساني و به چه منظوري ميخواهند اين "بهرهبرداري"ي ِ ناروا را بكنند و اصلا در چُنين سال و زمانهاي و در حال و هواي ِ اجتماعي و سياسيي ِ كنوني، چهگونه "بهرهبرداري" يا سوء ِ استفادهاي از چُنين امري ميتوان كرد. (؟!)
پاسخْنويس ِ محترم – كه خود را "مُحِقّ" و ديگران را "مُدّعي" ميداند – آنگاه شمشير را از رو مي بندد و "حكيمباشي" را درازميكند تا به خيال ِ خودش با كالبدْشكافيي ِ كارنامهي ِ اجتماعيي ِ نگارنده در گذشتهي ِ دور و پيوندْدادن ِ آن با كُنِش ِ امروزين ِ وي، دستْآويز و مستمسكي براي ادّعاهاي ِ گزاف ِ ماليخوليايي و دشنامْآلود ِ خود، نسبت به وي به چنگ آورد.
او در اشارهاي به اين كمْترين ِ بيادّعا، مينويسد:
"... به حق باید ایشان را از آخرین پرچمْداران گفتمان ورشکستهي ِ ملی -توده ای نامید، در نوشته ای تلاش فرموده اند که از مرگ این هنرمند هم سو استفاده نموده و از ارحام صدر یک مصدّقی ِ دو آتشه بسازند!"
امّا، نگارنده، اين دانشجوي ِ هميشگيي ِ زبان و ادب ِ فارسي و تاريخ و فرهنگ ِ ايران، در جواني و روز ِ بازار ِ اين حرفها نيز عَلم و كُتَلي را بر دوش نميكشيد و تنها يك "پيادهي ِ شطرنج" بود و بس؛ تا چه رسد به امروز و در اين آفتاب ِ زرد ِ بر لب ِ بام ِ عمر. او كه دهها سال شاهد ِ عينيي ِ كُنِش ِ هنري- فرهنگيي
ارحامصدر بوده، نخواسته و دليلي هم نداشتهاست كه از هنرمند ِ فقيد، هيچ چيز ِ بهاصطلاح "دوآتشه"اي (؟!) بسازد؛ بلكه خاطرهي دست ِ اوّلي را كه از شخص ِ صاحب ِ آن شنيدهبوده، بي هيچ غرض و مرضي و تنها به منزلهي ِ گوشهي ِ كوچكي از تعامل ِ او با جامعهاي كه در آن ميزيست و از نيك و بد ِ آن تأثيرميپذيرفت، بيانداشتهاست و نه هيچ چيز ِ ديگر. او به تنهايي شنوندهي اين خاطره نبودهاست؛ بلكه بسيارند (به ويژه در اصفهان) كساني كه آن را از زبان ِ شخص ِ
ارحامصدر شنيدهاند و در اين جا و آن جا بازگفتهاند. از جمله، زنده ياد
احمد ميرعلايي در كتاب ِ از نشر بازداشته اش
خاطراتِ يك مترجم ِ متفنّنن، عين ِ همين خاطره ي ِ
ارحام صدر را نقل كرده است و همين امروز، دوستان ِ من
ناصر لاهيجي و احمد رُناسي در تماسّ هايي تلفني از پاريس، يادآوري كردند كه مانند ِ من، خود در شامگاه ِ روز ِ ۲۸ امرداد سال ۱۳۳۲ شنونده ي آن سخن ِ
ارحام صدر از راديو اصفهان بوده اند. پس، اين "قوليست كه جملگي برآنند!"
*
دنبالهي ِ گفتار و اتهامهاي ِ بكلّي بيپايه و واهيي ِ نويسنده بر اين نگارنده، در قالب ِ عبارتهايي همچون "... نوعي مطلق نگری نسبت به فرهنگ ملی که برای نمونه در نوشتار اخیر دکتر دوستخواه مشهود است." و "... گویا این بار آقای دکتر دوستخواه در مصادره به مطلوب برخی چهره های فرهنگی معاصر پیش قدم شده اند. ایشان در نوشته ای سوزناک و در راستای سینه زنی برای کربلای ۲۸ امرداد، تلاش فرموده اند که با سواستفاده از وجههي ِ هنری زنده یاد ارحام صدر از نامْبرده، یک رهپوی راه مصدّق خلق کنند." و "... در سرتاسر نوشته دکتر دوستخواه، کوچکترین اشاره ای به "هنر" زنده یاد ارحام صدر نگردیده و به جای آن ایشان اقدام به داستانسرایی درباره ارحام صدر در روز ۲۸ امرداد سال ۱۳۳۲ و تراشیدن سوابق مبارزاتی برای یک نویسنده، کارگردان و بازیگر برجسته تئاتر آن روزگار ایران، فرموده اند. این عمل از آنجایی ناپسند است که با نادیده گرفتن وجهه هنری شادروان ارحام صدر، در صدد بهره برداری سیاسی از نام ایشان می باشد."، به راستي حكايت از برافروختگي" و "ازجادررفتگي"ي ِ كامل ِ نويسنده دارد كه برآيندي جُز فرونهادن ِ هرگونه منطقي در سخن ِ او بر آن، مترتب نيست.
خندستانيترين ِ عبارتي كه از اين گفتار نقلْكردم، اينست: "... در سرتاسر نوشته دکتر دوستخواه، کوچکترین اشاره ای به "هنر" زنده یاد ارحام صدر نگردیده[است]."
متن ِ يادوارهي ِ نگارنده براي ارحامصدر، موجودست و خود ِ نويسنده نيز پيوندْنشاني ي ِ آن را در گفتارش آورده است. حتا نيمْنگاهي بدان، آشكارا نشانميدهد كه – دست ِ بر قضا – جُز نقل ِ همان خاطرهي ِ كوتاه ِ هنرمند، سراسر ِ آن يادواره، وصف ِ دقيق ِ كوشش و كُنش ِ هنري و فرهنگيي ِ آن زندهياد و خاستگاه و پشتوانهي ِِ جامعهشناختيي ِ آنست كه از بايستههاي ِ هر تحليل ِ ادبي و هنري به شمارميآيد و در كمتر نوشته اي از او درباره ي ِ بزرگان ِ ادب و هنر و فرهنگ ِ ايران، تا بدين پايه
پُر و پيمان، ديده مي شود .
ناگزير اين پرسش پيشميآيد كه: "پس سبب ِ اين برافروختگي و منطقْگريزي و وارونه گويي كه كار ِ نويسنده را بدين جا كشانيدهاست، چيست؟"
به باور ِ نگارنده و بر پايهي ِ آشنايي با نوشتههاي ِ سالهاي ِ اخير ِ برخي از كسان، در درونْمرز و بِرونْمرز (از تهران تا پاريس و مريلند) و يكْسانيي ِ واژگان و ادبيّات ِ اين گونه نوشتارها، كليدْواژهي ِ گشايش ِ اين چيستان، نام ِ مُصدّق است و من – كه جليل دوستخواه ِ اصفهانيام – ترديديندارم كه هرگاه در يادوارهي ِ ارحامصدر، آن خاطره را نقلنميكردم و ناگزير سخني از مُصدّق به ميان نميآوردم، آقايان لقمان و بُنكدار هم برافروختهنميشدند و تعبير ِ نخْنماشده و توهينْآميز ِ "سینه زنی برای کربلای ۲۸ امرداد" (توهين به ملّت ِ ايران و خدمتْگزار ِِ راستين و فروتن ِ آن) را پي در پي تكرارنميكردند!
نويسنده در دنبالهي ِ گفتارش، در اشاره به اين كمْترين، از " تعلقات مریدگونهي ِ امروز ِ وي به شادروان دکتر مصدّق" سخن به ميان آوردهاست. ميگويم اين برداشت ( يا – بهتر گفتهشود – "برچسب") هم توهّم و اتهامي بيش نيست و هرگاه ديده و شنيدهميشود كه او در نوشتارها و گفتارهايش از مُصدّق مينويسد و ميگويد، نه بر بنياد ٍ رابطهي ِ مُريدي و مُرادي و كيش ِ پرستش ِ شخصيّت و قهرمانْستايي؛ بلكه بر پايهي ِ ورزيدن ِ خويشْكاريي ِ ملّي در راستاي ِ ارجْگزاري و اداي ِ دِين نسبت به يك خدمتْگزار ِ بزرگ ِ ايران و ايرانيان است و همانا نقد ِ سالم و بيغرض و مرض ِ برخي از خطاها و نارساييها در كارنامهي ِ سياسيي ِ او (و نه ستيز و دُژانديشي در پوشش ِ شناخت كه كسب و كار ِ برخي از معاصران ِ ماست) نيز جاي ِ خود را دارد و نگارنده، همواره خود را بدان پايْبند ميدانسته است و ميداند.
نويسنده در واپسين جملهي ِ گفتار ِ خود در خطابي به اين نگارنده، آوردهاست: "جهت شادی روان زنده یاد ارحام صدر هم که شده، "وادنگ" نزنید!"
ميگويم من – به گواهيي همهي ِ كساني كه ميشناسندم و با من حشر و نشر داشتهاند – در تمام ِ زندگيي ِ چندين دهسالهام، اهل ِ فريب و نيرنگ و "وادنگ" نبودهام و دليلي هم براي ِ چُنين دُژكرداري هايي نداشتهام و ندارم. در يادوارهي ِ ارحامصدر هم، تنها به نداي ِ دلم پاسخدادهام. حال اگر سخنم كساني را خوشْنيامدهباشد، اين ديگر مسألهي خود ِ آنهاست؛ وُگرنه كساني هم، آن را پذيرفته و پسنديده و حتا با ابراز ِ مهر به اين كمْترين، در رسانههاشان بازْنشردادهاند.
* * *
حالا كه سخنم بدين جا كشيد، بدنيست كه پيرانهسر، با كمال ِ فروتني، سفارشي هم به دوستان ِ جوانم بكنم؛ شايد – اگر نه همين امروز – روزي ديگر (روزي كه چه بسا، نظام طبيعت رشتهي ِ پيوند ِ من و ايشان را بريدهباشد)، بدان بينديشند و به كارشان بيايد.
دوستان ِ گرامي!
من با آن كه با بسياري از نگرشها و برداشتهاي ِ شما ناهمْداستانم و آنها را برآيند ِ شور ِ جواني و نداشتن ِ آزمون ِ بسنده و رويْكرد ِ بايسته و شايسته به خاستْگاهها و پُشتوانههاي ِ بااعتبار ميدانم، برخلاف ِ شما از جا در نميروم و خشم و خروش نميورزم و شاخ و شانه نميكشم و دشنامنميدهم و تهمت نميزنم و برچسب نميچسبانم؛ بلكه برادرانه شما را فراميخوانم تا در كار ِ شناخت ِ تاريخ ِ معاصر ِ ايران و بهويژه بخش ِ جنبش ِ ملّيي ِ بازستانيي ِ حقّ ِ مردم ِ ايران از سرمايهسالاران و غارتگران ِ جهاني و نقشْوَرزيي ِ دكتر محمّد مصدّق در آن جنبش و سرانجام، رويْداد ِ روز ِ چهارشنبه ٢٨ امرداد ١٣٣٢ خورشيدي (/ ١٩ آگست يا اوت ١٩٥٣ ميلادي)، همهي ِ سندهاي ِ نشريافته و دستْْيافتني: دهها گفتار، كتاب، سخنراني، گفت و شنود ِ راديويي و تلويزيوني و فيلم ِ مستند و از جمله يكي از مهمّ ترين ِ آنها درآمد ِ "كودتا" در بزرگ ترين اثر ِ جهانْ شمول ِ ايرانْ شناختي، دانشنامه ي ِ ايرانيكا
را – حتّا اگر شُبهه را قوي بگيريم و بينگاريم كه يكايك ِ آنها را ديده و بررسيده باشيد – ديگرباره بنگريد و بي هيچگونه پيشْداوري، ژرفْبكاويد. آنگاه بهخودآييد و كلاه ِ خويش را قاضيكنيد و ببينيد كه آيا بازهم رواميداريد كه چشمْبسته، تكراركنندهي ِ سخن ِ كساني باشيد كه چشمْدوخته در چشم ِ واقعيّت، منكر ِ آن ميشوند و اوراد و عَزايم ِ مبتذلي همچون "خيزش ِ خودْجوش ِ مردمي" و يا – به ريشخند – "سينهزني در كربلاي ِ ٢٨ امرداد ١٣٣٢" را به گوش ِ نسل ِ جوان ِ امروز ميخوانند تا آنان را همچنان در خواب ِ ديرپا نگاهدارند و نگذارند كه بامداد ِ بيداري و آگاهي و آزاديي ِ ميهن، از افق بردمد؟
هرگاه پاسخ ِ شما بدين پرسش ِ كليدي و تعيينْكننده، مُثبت باشد، ديگر چيزي ندارم كه با شما در ميان بگذارم و اين ناكامي را هم، در پروندهي ِ ديگرْ حسرتها و ناكاميهاي ِ زندگيام، بايگانيخواهمكرد!
امّا اگر دريابم كه به راستي ميانديشيد و با برخورد ِ انتقادي و منفي نسبت به فرارَوَندي كه تا كنون دست و پابستهي ِ آن بودهايد، چراغ ِ سبزي به سوي ِ آينده و آگاهي ميزنيد، براي من (و نيز نسل ِ من)، در آستانهي ِ پايان ِ عمري كه همه به آرزو و حسرت و ناكامي گذشت، مژدهي ِ شاديبخشي خواهدبود و خواهمتوانست ، پيش از پشت ِ سرنهادن ِ اين "سراي ِ سپنج"، دست ِ شما رهْروان ِ تازهنفس ِ راه ِ آزادي و سرافرازيي ِ ميهنم را به گرمي بفشارم و رويتان را به كام ِ دل، ببوسم و به شما درود و بدرود بگويم. چُنين باد!
افزوده ها:
I
گفتار زير را امروز آقاي احمد رناسي از پاريس به اين دفتر فرستاده است كه به دليل ِ روشنگري ي آن در برخي از سويه هاي زندگي ي اجتماعي و كارنامه ي هنري ي ارحام صدر، با سپاس از فرستنده، آن را در پايان ِ اين درآمد مي افزايم:
